سیروان حداد
Sirvan_haddad@yahoo.com

ماموستا مسلمانان چگونه‌ باید از آمدن ماه‌ رمضان مطلع شوند و چگونه‌ آخرین روز این ماه‌ را دریابند؟چه‌ روزی را روزه‌ بگیرند و چه‌ روزی را عید کنند؟
ج. الحمدلله‌ رب العالمین وصلوات الله‌ و سلامه‌ و رحمته‌‌ و برکاتة علی امام الحق والهدی.
ضمن تبریک حلول و نزدیک شدن ماه‌ مهمانی خدا ماه‌ پر از خیر و رحمت و برکت اکسیر حیات بخش و بهار دلها از خداوند می‌خواهم که‌ درهای رحمت بی‌پایانش را در این ماه‌ بر جمیع مسلمانان بگشاید و حلول آن مایه‌ سعادت و خوشبختی و آرامش برای همگی ما باشد،انشاءالله‌.
جواب سوال شما در اصل جواب تمامی مشکلات و اختلافاتی است که‌ هر سال برای مردم سردشت پیش آمده‌ است.دین قواعد و راهکارهای ثابت و روشن را برای این امر نهاده‌ است،اول در کتاب سوره‌ بقره‌ آیه‌ 185 که‌ خداوند با خطاب دل نشین خودش مسلمانان را راهنمایی فرموده‌ است کسی که‌ از شما ایمانداران در این ماه‌ رمضان حضور پیدا کرد و حلول این ماه‌ برای او معلوم گردید باید روزه‌ باشد.
قاعده‌ دوم سنت است،رسول الله‌ (ص) فرموده‌اند:«صوموا لرؤیته‌ و افطروا لرؤیته‌« به‌ محض اینکه‌ هلال رؤیت گردید روزه‌ بشوید و به‌ محض اینکه‌ هلال رؤیت گردید افطار کنید.علمای اسلامی و بخصوص چهار امام اهل سنت و جماعت بنا به‌ ارشاد و راهنمائی خدا و رسولش در زمینه‌ اثبات رؤیت هلال دو نظر متفاوت دارند
قبلا یک توضیح بسیار کوتاه‌ درباره‌ مذهب و جمعیت آن برای مسلمانان بعد از آنکه‌ شورای اولوالامر یعنی اجماع نابود شد مسلمانان بحکم ضرورت هر کدام خود را مقید به‌ نظر یک و یا چند دانشمند دینی نمودند چون در حقیقت حجت مطلق برای تمامی انسانها فقط کتاب ،سنت و اجماع می‌باشند و بغیر از این سه‌ اصل هیچ فرد و گروه‌ و جزب و جریانی برای کل مسلمانان حجت نیست و فقط برای پیروانشان حجت می‌باشند،مذهب هم که‌ استنباط و استخراج یک دانشمند دینی است فقط برای پیرو و تابع همین مذهب واجب الاطاعه‌ و حجت است.مثلا مذهب عضرت امام محمد شافعی رحمةالله‌ فقت برای ما پیروان او حجت است و لاغیر.
و اما نظرات مجتهدین و امامان اهل سنت و جماعت درباره‌ اثبات رؤیت ماه‌ رمضان و شوال:
نظر جمهور فقها و مجتهدین ثلثه‌ امام ابوحنیفه‌،امام مالک،امام احمد و پیروانش این است که‌ در هر کشوری از کشورهای اسلامی هلال رؤیت گردید حلول ماه‌ رمضان و حلول عید را در تمام کشورهای اسلامی بدون استثناء ثابت می‌نماید و بدون هیچگونه‌ توجهی به‌ اختلاف مطلع‌ها و شرقی بودن و غربی بودن آنها.زیرا رسول‌الله‌ (ص) فرموده‌ است «صوموا لرؤیته‌ و افطروا لرؤیته‌« به‌ محض اینکه‌ هلال روؤیت گردید روزه‌ بشوید و به‌ محض اینکه‌ هلال رؤیت گردید افطار کنید.و چون رؤیت به‌ ضمیر هلال اضافه‌ گردیده‌ است و بحثی از رؤیت کننده‌ و محل رؤیت نشده‌ است معلوم می‌شود که‌ آنچه‌ مطرح است و ملاک عمل رؤیت هلال است،و چه‌ کسی آن را رؤیت کند و در کجا رؤیت شود به‌ هیچ وجه‌ مطرح نیست پس به‌ محض رؤیت هلال در یک کشور اسلامی حلول رمضان و حلول عید در تمام کشورهای اسلامی ثابت می‌گردد.
ضمنا حضرت امام محمد شافعی رحمةالله‌ هیچ اظهار نظری در زمینه‌ رؤیت هلال نفرموده‌ و نفیا و اثباتا مطلبی از او ثبت نگردیده‌ ات،اما فقهای شافعیه‌ با دید عمیقتری به‌ مسئله‌ نگریسته‌اند و روزه‌ را چون نماز یک عبادت زمانی دانسته‌ و معتقد به‌ اختلاف مطلع بوده‌اند که‌ مع‌الاسف ما با برداشتهای نادرست از این فرموده‌ فقهای شافعیه‌ دچار اشتباه‌ شده‌ و به‌ محض اینکه‌ شنیده‌ایم که‌ فقهای شافعیه‌ معتقد به‌ اختلاف مطلع هستند تصور عده‌ این است پس هر کشوری و هر شهری و هر روستایی مطلع جداگانه‌ دارد و لذا باید هر منطقه‌ باید خودش مستقلا ماه‌ را رؤیت نمایند! و چنان عرصه‌ رؤیت را برخود تنگ کرده‌ که‌ اتحاد نظر و توافق آنان بسیار سخت و گران است. در حالی که‌ نظرات این بزرگواران تقریبا شبیه‌ و قرین امامان ثڵثه‌ است.
و لذا اگر عده‌ طبق نظرات فقهای شافعیه‌ اعلام عید را نمودند فورا آنانرا متهم به‌ تبعیت از مذاهب ثلثه‌ و یا عربستان خواهند نمود که‌ این یهمت دور از انصاف و عاری از حقیقت است زیرا ما اگر خوب به‌ نظرات این بزرگواران دقت نمائیم متوجه‌می‌شویم که‌ دایره‌ رؤیت به‌ این اندازه‌ کوچک نیست که‌ بعضی‌ها تصور می‌کنند.
تمامی فقهای شافعی مذهب که‌ معتقد به‌ اختلاف مطلع هستند چنین اظهار نظر کرده‌اند که‌ تمام آن کشورهای که‌ طول جغرافیایی آنها یکی است هر چند عرض جغرافیایی متفاوت داشته‌ باشند و فاصله‌ آنها از شمال به‌ جنوب و بالعکس هزار فرسخ و یا بیشتر هم باشد(1000 کیلومتر) رؤیت هلال در یکی از این کشورها رؤیت را در دیگر کشورهای که‌ هم مطلع و در یک مدار قرار گرفته‌ و یک نصف النهار دارند ثابت می‌نماید و پیروی کردن بر همه‌ مسلمانان واجب می‌گردد و لذا بنا به‌ فرموده‌ امام نووی شیخ ابن حجر، شیخ محمد رملی، خطیب شربینی، امام غزالی، صاحب اعانه‌، صاحب انوار،امام الحرمین، رافعی و ... هر گاه‌ رؤیت در کویت،امارت، ابوظبی، قطر، بحرین ثابت گردید حکم این رؤیت برای غرب ایران که‌ هم مطلع با یان کشورها است و در یک مدار واقع شده‌اند ثابت می‌شود و لهذا هر گاه‌ رؤیت در یکی از کشورهای خلیجی ثابت شد برای ما هم بدون رؤیت در منطقه‌ خودمان ثابت می‌گردد.
ولی اگر دو یا چند کشور طول جغرافیایی آنها متفاوت باشد ا شرقی هستند و یا غربی اگر ماه‌ در یک کشور شرقی رؤیت شود مثلا هندوستان یا پاکستان و افغانستان که‌ شرقی ترین کشورهای اسلامی هستند حکم رؤیت برای دورترین و غربی ترین کشورهای اسلامی مانند الجزایر و مراکش و لیبی ثابت می‌گردد.ولی اگر در یک کشور غربی ماه‌ مشاهده‌ شد علما و فقهای شافعیه‌ دو نظر دارند که‌ جای توجه‌ و عنایت سما عزیزان خواهد بود.
1-اگر در یک کشور غربی هلال رؤیت سد به‌ اتفاق تمامی فقهای شافعیه‌ مگر امام نووی اثات در تمامی کشورهای شرقی که‌ با آن کشور غربی که‌ رؤیت هلال مشاهده‌ کرده‌ فاصله‌ کمتر از 24 فرسخ یعنی 120 کیلومتر و یا یک درجه‌ و پنج دقیقه‌ فلکی نصف النهارها یا چهار دقیقه‌ و بیست و یک ثانیه‌ تفاوت بین اذانها باشد رؤیت هلال در آن کشور غربی برای آن کشور شرقی کافی و حلول رمضان و حلول عید در او نیز ثابت می‌شود.
2- اگر فاصله‌ آنها از بیست و چهار فرسخ بیشتر بود باز طبق نظر امام نووی مادامیکه‌ فاصله‌ آنها از هشت درجه‌ فلکی (177 فرسخ) یا 885 کیلومتر یا سی و دو دقیقه‌ تفاوت بین اذانها بیشتر نبود ریت هلال در آن کشور غربی حلول رمضان و حلول عید را الزاما در آن کشور شرقی ثابت می‌نماید و لذا امام نووی دو منطقه‌ای را که‌ فاصله‌ آنها 32 دقیقه‌ فاصله‌ اذان‌ها یا هشت درجه‌ فلکی یا 885 کیلومتر یا 177 فرسخ باشد متحد المطلع می‌سمارد و اگر فاصله‌ بیشتر بود مختلف المطلع هستند.
و لذا هر گاه‌ ثابت شد که‌ ماه‌ در کشورهای اردن،عراق،سوریه‌، شرق عربستان و شرق لبنان مشاهده‌ گردیده‌ طبق فرموده‌ امام نووی به‌ نقلاز جواهرالفتاوی جلد اول صفحه‌ 224 برای شهرهای کردنشین غرب ایران مؤثر است و می‌توان تبعیت نمود. .
جواب سوال اول بنا به‌ توصیه‌ ماموستا دقیقا متن ایشان بدون ویرایش آمده‌ است.

آیا کسانی مؤظف هستند برای رؤیت ماه‌ در اول و آخر ماه‌ رمضان تلاش کنند و وظیفه‌ شرعی مسلمانان در قبال آن چیست؟
ج. بله‌ مطمئنا.اما متأسفانه‌ ما در این مورد کم‌کار بوده‌ایم،هر کسی به‌ دنبال رؤیت ماه‌ باشد برایش ثواب و خیریست،علمای پیشین مردم را بر این کار بسیار تشویق کرده‌اند،قاضی در هر منطقه‌ای اعلام می‌نمود که‌ ای مسلمانان بدنبال هلال ماه‌ بگردید که‌ در صورت دیدن ماه‌ دو خیر و نیکی برایتان نوشته‌ شود و در صورت ندیدن ماه‌ باز پاداشی برایتان خواهد بود.از اینکه‌ ما روحانیون در این امر کم‌کاری کرده‌ایم، مسلمانان نیز بی‌تفاوت گشته‌اند.و گرنه‌ در هر شهر و روستایی بهتر است مسلمانان به‌ دنبال رؤیت هلال ماه‌ باشند.
در چنین صورتی بنا به‌ قول فقها بر همه‌ واجب است از آن تبعیت نمایند حتی اگر تنها یک نفر مرد شهادت به‌ دیدن ماه‌ داده ‌ باشد بر همه‌ مسلمانان پیروی از آن واجب خواهد شد. از حضرت عمر نقل گردیده‌ است که‌ فرموده‌اند: روزه‌ یوم‌الشک برای من بسیار محبوب‌تر از خوردن روزه‌ای از رمضان است.پس شهادت مردی عاقل و بالغ مسلمان بر دیدن ماه‌، مسلمانان را واجب به‌ پیروی خواهد نمود.

پس چنین روزی یوم‌الشک نخواهد شک؟
ج. نخیر ،البته‌ در یوم‌الشک بودن دقت شود که‌ امروز با وجود رسانه‌های متحدد هر چند بیگانه‌ (رسانه‌های غیر مسلمان) یوم‌الشک بسیار ضعیف و نادر است،زیرا در دقت و درستی مسائل علمی بیگانه‌گان هیچ شکی نیست هر چند در مورد مسائل سیاسی از نظر ما متهم و غیر قابل اطمینان می‌باشند ولی می‌توان بر اظهار رؤیت ماه‌ از طرف آنان مطمئن بود.یوم‌الشک زمانی بوده‌ که‌ هیچ امکانات علمی وجود نداشته‌ و وسایل ارتباط جمعی بسیار محدود بوده‌ است.پس هرگاه‌ مسلمانان در رؤیت ماه‌ طبق فرموده‌ فقهای شافعی نا امید گشتند می‌توان سخن از یوم‌الشک راند.

به‌ نظر شما دلایل اختلافات موجود در بین علما و مردم سردشت در این مورد چیست؟
ج. به‌ نظر من دلایل زیادی دارد،یکی از دلایل آن این است که‌ متأسفانه‌ هر کدام از ما تنها مقید به‌ کتابی هستیم در صورتی که‌ باید براشتی کلی از کتب فقه‌ و علمای شافعی داشته‌ باشیم.دوم اینکه‌ مطالعات بعضی‌ها بسیار ضعیف و در سطحی پایین بوده‌ چنانکه‌ توان درک صحیح متون را ندارند.از دیگر دلایل این اختلافات آرای حزبی و سیاسی می‌باشد،خواسته‌ یا ناخواسته‌ در بین ما احزاب سیاسی_اسلامی زیادی وجود دارد و هر کسی پایبند به‌ تفکر خواص حزبی خود می‌باشد که‌ شاید تا حزب مطبوعش اعلام نظر ننماید آنان هم از اظهار نظر خودداری نمایند.با بیان این دلایل معلوم گردید که‌ همگی دلایل فرعی می‌باشند.
در این مورد پیشنهاد من این است که‌ به‌ اتفاق همگی ما روحانیون کتاب «تحقیقات» مرحوم ماموستا ملا عبدالله‌ احمدیان را ملاک قرار دهیم یا بنا به‌ پیشنهاد ماموستا ملا سید رضا کتاب امام نووی را پیروی نماییم،که‌ در این صورت هیچ مشکلی پیش نخواهد آمد و به‌ نظر من اختلافی باقی نخواهد ماند.

شما به‌ دلایل حزبی اشاره‌ نمودید آیا چنین توجیهاتی وجه‌ شرعی هم دارند؟
ج. بعد از خلافت اسلامی و نابودی شورا، مسلمانان به‌ حکم ضرورت هر‌ کدام به‌ پیروی از علمایی و حزبی در پی جبران این شکاف پیش آمده‌ به‌ حزب و مذهبی گرویدند و در این صورت‌ هر کدام از علما و احزاب تنها برای پیروانشان حجت شرعی بوده است،ولی برای بقیه‌ مسلمانان تا زمانی که‌ دلایل علما به‌ پیروی از دلایل دینی و برای رضای خداوند باشد‌ می‌توان از آن پیروی نمود بدون در نظر گرفتن وابستگی حزبی ایشان.‌
البته‌ به‌ نظر من مسلمانان نباید در این موارد به‌ اختلاف بپردازند،زیرا در همین مورد رؤیت ماه،‌ گاهی پیش آمده‌ که‌ برای من رؤیت ماه‌ به‌ اثبات رسیده‌ ولی برای دیگران نه‌ این مشکلی برای ایجاد اختلاف نیست و نباید همدیگر را متهم کرد.

در بین ما بیشتر اختلافات اول بین علماست و بعدا به‌ میان مردم خواهد آمد در چنین شرایطی وظیفه‌ مسلمانان چیست؟
ج. اختلاف و تفرقه‌ بین مسلمانان حرام است ولی اختلاف نظر امری طبیعی است.قبل از هر چیز بر علماست که‌ اختلافات را در بین خود حل نموده‌ و از انتقال آن به‌ میان جامعه مسلمانان پیشگیری نمایند.هر چند بارها علمای ما دور هم جمع شده‌اند ولی متأسفانه‌ تا به‌ امروز هیچ قدم مثبتی در این راستا برداشته‌ نشده‌ است.هر کسی بنا به‌ عقیده‌ خویش عمل نموده‌ که‌ اگر چنین عملی العیاذبالله‌ به‌ دلایل هوای نفس و بدون دلایل شرعی و دینی باشد کرده‌ای بسیار حرام و خطرناکی مرتکب گشته‌اند.اما وظیفه‌ مسلمانان در چنین شرایطی این است که‌ بنا به‌ باور خود عمل نمایند یعنی کدام عالم مورد اعتماد آنان است از او پیروی نمایند.همچنین در میان ما بسیارند کسانی که‌ معلومات دینی بالای دارند در چنین شرایطی بهتر است که‌ آنان هم با در نظر گرفتن فتاوای فقهای شافعی از رؤیت ماه‌ کشورهایی با طول جغرافیایی برابر منطقه‌ خود پیروی نمایند.‌

یعنی مسلمانان از کسی پیروی نمایند که‌ آرا و نظرات او به‌ شرع نزدیکتر باشد؟
ج. از آن جهت که‌ عامه‌ مردم نمی‌دانند چه‌ چیزی به‌ شرع نزدیکتر است پس باید مسلمانان پیرو کسی باشند که‌ تابع تمایلات حزبی و نفسانی نیست،دلایلش دلایل سیاسی و در رسیدن به‌ تشویقات اجتماعی نیست بلکه‌ متدین و با تقوا،دیندار و در جهت کسب رضایت خدا باشد.خلاصه‌ مسلمانان پیرو کسی باشند که‌ به‌ او اعتقاد و اعتماد دارند و از میدان امتحان سالم بیرون آمده‌ باشد.

ماموستا این نظر شخصی شماست یا حکم شرعیست؟
ج. این در واقع راه‌حلی است که‌ دین آنرا تعیین کرده‌ است و نظر شخصی من نمی‌باشد.

امسال هیأتی برای رؤیت ماه‌ تشکیل شده‌ است به‌ نظر شما این هیأت تا چه‌ اندازه‌ در کار خود موفق خواهد شد و آیا می‌تواند به‌ این اتحادی که‌ مد نظر است دست یافت؟
ج. شخصا به‌ نصبت موفقیت آنان مقداری ظن و گمان دارم ،متأسفانه‌ از هیمن حالا چنانکه‌ پیداست نظرات آنها متفاوت می‌باشد،وقتی که‌ نظرات یکی نباشد،تا چهارچوبی برای این کار در نظر گرفته‌ نشود امیدی به‌ موفقیت آن نیست.ولی اگر بتوان راه‌ نفوذ دخالت بیرونی را گرفت شاید بتوان گفت به‌ موفقیت نزدیک‌تر خواهند شد.ولی تا زمانی که‌ مقید به‌ رؤیت ماه‌ مثلا در پیرانشهر، بانه‌ یا ماوه‌لو (روستایی در سردشت که‌ دیدن ماه‌ در آنجا آسانتر بوده‌ است) باشند و به‌ چهارچوب فقه‌ شافعی باز نگردند این مشکل حل نخواهد شد.پیشنهاد من این است که‌ به‌ نظرات فقهای شافعی بخصوص امام نووی برگردند‌ در این صورت یقینا موفق خواهند شد.

با وجود احزاب در بین ما و اظهار نظرات حزبی در مورد مسایل اجتماعی چون رمضان،پیروان احزاب تا چه‌ اندازه‌ به‌ پیروی از هیأت رؤیت ماه‌ مؤظف میباشند؟شرعا پیروی از هیأت واجب است یا از احزاب ؟
ج. قبلا هم عرض کردم وجود احزاب و جریانات و طرز تفکر و حرکات دینی بحکم ضرورت به‌ وجود آمده‌اند و هیچ نوع حجت شرعی برای کل مسلمانان مگر پیروانشان ندارند.حال اگر این هیأت مستقلا و با درایت و تحقیق کامل تصمیم بگیرند و طبق نظر منصوص فقهای شافعی اظهار نظر نمایند و دلایل مورد فتوا را نیز اعلام نمایند بهتر و پسندیده‌تر آن است که‌ تبعیت نمایند.هر چند این هیأت هم حجت شرعی برای کل مردم نیست.
ضمنن مکتب قرآن سالهاست که‌ هیأت قضا و فتوا دارد و با دارا بودن دو صفت بارز هر مفتی که‌ همانا تقوا و علم و آگاهی است، اعلام نظر کرده‌ و خواهند کرد.که‌ به‌ حق تا بحال مصیب بوده‌ و طبق نصوص مسلم دین و مذهب فقهای شافعی حلول رمضان و عید را اعلام نموده‌اند.و کیله‌ پیروان خود را هم ملزم به‌ تبعیت از این هیأت قضا و فتوا کرده‌ زیرا آنرا حجت شرعی برای خود می‌دانند.

شما یکی از اعضای هیأت رؤیت ماه‌ در سردشت هستید به‌ عنوان امام جماعت شیوه‌ابراهیم، منتظر نتیجه‌ کار هیأت خواهی ماند یا از دیگر مناطق پیروی خواهی کرد؟
ج. اگر روند تحقیق هیأت، مطابق با دلایلی که‌ قبلا اشاره‌ نمودم باشد، در اصل همان نظرات و تصمیمات سالهای قبلی من خواهد بود و این نظر حزبی و شخصی من نیست بلکه‌ نظر مذهب من است که‌ مذهب من بر تمامی آنچه‌ هست مقدم می‌باشد.اگر طبق همان مذهب علمای قدیمی باشد که‌ بر آن استوار مانده‌اند باید از آن پیروی گردد.

شما خودتان یکی از آن هیأت هستید خودتان چکار خواهید کرد؟
ج. من عضوی از این هیأت نیستم زیرا آنرا نپذیرفته‌ و در جلسه‌ اعلام کرده‌ام که‌ من حضوی از هیأت نخواهم بود و اگر نظر هیأت طبق نظرات فقهای شافعی باشد به‌ آن احترام خواهم گذاشت.