گه‌وره‌زانایان و ناودارانی ئیسلامی، پێش ئێمه توانیویانه‌ له‌ زۆربه‌ی ره‌مزوڕازی قورئان تێبگه‌ن و بۆ ئێمه‌ی موسوڵمانی شی بکه‌نه‌وه‌. له‌ ته‌فسیره‌ گه‌وره‌کانی که‌ جێی متمانه‌ی هه‌موو موسوڵمانانن و له‌ کتێبه‌ شه‌رعیه‌کانیاندا گرێی نه‌زانی و تێنه‌گه‌یشتوویی موسوڵمانانیان کردۆته‌وه‌‌.‌ هه‌ر چه‌ند له‌ نێو وانیشدا ئیختلافی بۆچوون هه‌یه‌ و هه‌موویان یه‌ک روانین و بۆچوونیان نییه‌. وه‌ک ئه‌وه‌ی که‌ له‌ دینی ئیسلامدا شیعه‌ هه‌یه‌ و سوننی هه‌یه‌. له‌ نێو ئێمه‌ی سوننیشدا چوار مه‌زهه‌بی شافعی، مالکی، حه‌نه‌فی و حه‌نبه‌ڵی هه‌یه‌. به‌ڵام جیاوازی نێوان ئه‌م چوار مه‌زهه‌به‌ نه‌بۆته‌ هۆی ئه‌وه‌ی که‌ بۆ وێنه‌ شافعی، مه‌زهه‌بی ئه‌وانی تر به‌ باتڵ و ناڕاست بزانێ ،یا هه‌ر یه‌ک له‌و چوار ئیمامانه‌ ‌ به‌ چاوی پووچ و به‌تاڵ بڕواننه‌ یه‌ک. ئه‌وه‌ش به‌ هۆی ئه‌وه‌یه‌ که‌ سه‌ر مه‌زهه‌ب و گه‌وره‌پیاوانی ئایینی و زانایانی موسوڵمان له‌سه‌ر ئیشتیا و دڵخوازی خۆیان ته‌فسیر و شه‌رعیان دانه‌ناوه‌، به‌ڵکوو هه‌مویان به‌ پشت به‌ستن به‌ هه‌موو عیلمه‌کانی پێویست و شاره‌زایی‌یه‌کی یه‌کجار زۆر له‌سه‌ر حه‌دیس و قورئان ده‌ستیان داوه‌ته‌ ته‌فسیری فه‌رمووده‌ی خوای گه‌وره‌. هه‌ر به‌و روانینه‌ش شه‌رع و ( فقه‌‌) یان داناوه‌. بۆیه‌ ئه‌م ئیختلافی بۆچوونه‌ له‌ نێوان سه‌ر مه‌زهه‌به‌کاندا که‌ هیچ ناته‌بایی و دژبه‌ره‌کی له‌گه‌ل فه‌رموده‌ی خوا و ره‌سووڵی خوادا نییه‌، به ره‌حمه‌ت ده‌ژمێردرێ.‌ ئه‌ویه‌ که‌ حه‌زره‌تی ره‌سووڵ (د.خ) ده‌فه‌رموێ ئیختلافی ئوممه‌تی من ره‌حمه‌ته‌.

به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ له‌ سه‌رده‌می ئێمه‌دا بازاڕی دنیاداری وای کردووه‌ که‌ تاقمێک به‌ ناو رووناکبیرانی ئیسلامی ته‌نیا ئه‌وانه‌ی به‌ ئیشتیای خۆیانه‌ ده‌یڵێن و که‌متر واهه‌یه‌ به‌ پێچه‌وانه‌ی ئیشتیای خۆیان له‌ سه‌ر قازانجی دین و دنیای کۆمه‌ڵانی خه‌ڵکی موسوڵمان قسه‌ بکه‌ن. به‌تایبه‌ت له‌ بازنه‌ی دین و باوه‌ڕی ئیسلامی‌دا، لێ‌قرتاندن و که‌م کردنه‌وه‌ی به‌ئانقه‌ست له‌ ته‌کلیف و باوه‌ڕدا، بازاڕ گه‌رمی‌یه‌کی باشه‌ بۆ ئه‌وانه‌ی له‌ هه‌ستی ئایینی خه‌ڵک بۆ گه‌یشتن به‌ ئامانجه‌‌کانیان که‌ڵک وه‌رده‌گرن. چوونکه‌ هه‌رچی ته‌کلیف و ئه‌رکه‌کان که‌متر و ساده‌تر بن له‌ ئیشتیای خه‌ڵک خۆشتر و له‌ ده‌ستان ئاسانتر دێت. بۆیه‌ ئێستا کۆلکه‌ مه‌لای سه‌ر رووت و بێسه‌واد مه‌قبووڵ‌تر و سه‌روشانێک بڵندتر له‌ مه‌لای زانا و تێگه‌یشتوو و پێگه‌یشتوون. هه‌نووکه‌ زانینی ئه‌لف‌وبێ‌یه‌کی عه‌ڕه‌بی و ئافه‌رین و باره‌قه‌ڵڵای عه‌وام بۆته‌ هۆی سه‌رهه‌ڵدانی سه‌دان و بگره‌ هه‌زاران موفه‌سسیری قورئان و حه‌دیس و ... هتد. به‌ قه‌ولی خۆیان موفه‌سسیر نه‌مای شه‌ریعه‌ت نه‌خوێندوو بوونه‌ داعی و له‌ سه‌ر دڵخواز و ئیشتیای دوور له‌ قازانجی گشتی موسوڵمانان، ده‌عه‌وت ده‌که‌ن و ئاڵای به‌ ناو ئیسلاحیان هه‌ڵداوه‌. هه‌ر ته‌فسیر و لێکدانه‌وه‌یه‌کیش که‌ له‌گه‌ڵیان هاوده‌نگ نه‌بێ به‌ باتڵ و که‌ج فه‌همی و بێ‌ئاگایی ده‌یقه‌بڵێنن.‌ له‌ راستی‌دا ئه‌و که‌سانه‌ بۆخۆیان قورئان و حه‌دیس به‌ عه‌قڵی خۆیان هه‌ڵده‌سه‌نگێنن و ئاگاهانه‌ وه‌ک که‌ره‌سته‌یه‌ک له‌ دینی ئیسلام و قورئانی پیرۆز که‌ڵکی کاتی (استفاده‌ ابزاری) وه‌رده‌گرن. ئه‌و زانا و شاره‌زایانه‌ی بواری شه‌رع و حه‌دیس و ته‌فسیر و... که‌ فتواکانیان پشت گه‌رم به‌ ژیرایه‌تی (منطق) ئیسلام و ده‌قی قورئان و حه‌دیسه‌ به‌ توندوتیژ و (متشدد) ناودێر ده‌کرێن. به‌ڵام خۆیان ژاوه‌ژاو وه‌ڕێ ده‌خه‌ن و گه‌مژانه‌‌ ته‌فسیر به‌ دڵخواز و ره‌ئی ده‌که‌ن. سه‌یر له‌وه‌دایه‌ که‌ را و بۆچوونی ئیمام و شاره‌زایان به‌ کارێکی ناشیانه‌ و دژ به‌ گه‌شه‌ی ئیسلام ده‌زانن و پێیان وایه‌ ئه‌وه‌ بۆته‌ هۆی نه‌زانی و بێ‌سه‌وادی کۆمه‌ڵگای موسوڵمانان له‌ رابردوودا!؟

ئه‌م کاره‌ساته‌ی که‌ به‌ سه‌ر دینی ئیسلام هاتووه‌ شتێک نییه‌ که‌ له‌ نێو ئێمه‌ی موسوڵماناندا پێک هاتبێت به‌ بڕوای من ئه‌وه‌ به‌رنامه‌ و ئامانجی سه‌دان ساڵ کار و پرۆژه‌ی نه‌یارانی دینی پیرۆزی ئیسلامه‌ که‌ ئه‌مڕۆ به‌ ده‌ستی تاک و تاقم و جه‌ماعه‌تی به‌ ناو موسوڵمان له‌ نێو موسوڵماناندا په‌یڕه‌و ده‌کرێ. سه‌رلێ شیواوی و دووره‌په‌رێزی له‌ دین ئاکامی ئه‌م ته‌فسیر و ئه‌و فتوا ناعه‌قڵانی‌یه‌یه‌ که‌ کۆلکه‌ مه‌لا و موفه‌سسیرنه‌ماکان دایانهێناوه‌ و به‌ ناوی دین پڕوپاگه‌نده‌شی بۆ ده‌که‌ن.