خاڵی یه‌که‌می نوسراوه‌که‌ گرنگی ده‌دات به‌ ڕۆڵی ئافره‌تی کورد له‌ کۆمه‌ڵگای کورده‌واریدا. ئه‌گه‌ر هه‌ندێک بگه‌ڕێینه‌وه‌ دواوه‌و چاوێک به‌ مێژووی ڕۆڵی ژنی کورد له‌ کۆمه‌ڵگای کورده‌واریدا بخشێنین و به‌راو‌ردێک بکه‌ین له‌ نێوان ژنی کورد و مێینه‌ی نه‌ته‌وه‌ غه‌یره‌ کورده‌کان به‌گشتی و ده‌وروبه‌رمان به‌تایبه‌تی، ده‌بینین که ئافره‌تی کورد ڕۆڵی زۆر گرنگی له‌ ژیانی کۆمه‌ڵایه‌تی، فه‌رهه‌نگی، زانستی و سیاسی دا گێڕاوه‌ به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ زۆر له‌ ژنانی نه‌ته‌وه‌کانی تر. مێینه‌ له‌ ناو کورد دا له‌ هه‌موو کات و ساتێکدا هاوشانی پیاوان له‌ به‌ڕێوه‌بردنی کارو بار دا له‌ ده‌ر و ژور ڕۆڵی دیاری بووه‌و جێ په‌نجه‌ی دیاره‌. ژنی کورد له‌ کۆمه‌ڵگای کورده‌واریدا گه‌وره‌ترین پشتیوانی پیاو بووه‌ له‌ په‌یداکردنی بژێوی ژیان و بارهێنانی نه‌وه‌ی دواڕۆژ دا، سه‌نگه‌ری خه‌باتی ڕزگاریخوازیش شاهیدی بۆ ڕۆڵی ئافره‌تی کورد ده‌ده‌ن له‌ پشتیوانیکردن و هاندان و هاوکاریکردنی پیاوان له‌م بواره‌دا. گومان ناکرێ که‌ زانست و زانیاریش توانیبێتیان ژنی کوردیان جێهێشتبێت و له‌ ژێر به‌رداشی نه‌زانی و خورافاتدا هاڕدرابێت. نوسین و خوێندن به‌شێکی گرنگی تر بووه‌ له‌ هه‌وڵه‌کانی ئافره‌تی کورد بۆ به‌ره‌وپێشچون و دوانه‌که‌وتن له‌ کاروانی پێشکه‌وتنخوازیدا.

له‌ خاڵی دووه‌م دا هه‌وڵ ده‌درێ شیکردنه‌وه‌یه‌کی کورت له‌سه‌ر کاریگه‌رییه‌کانی دینی ئیسلام له‌مه‌ڕ پێگه‌ی ژن له‌ کۆمه‌ڵگای کورده‌واریدا بکرێت.

له‌ سه‌رجه‌م ئاینه‌کان و دینی ئیسلامیش دا ده‌کرێ لایه‌نی باش و خراپی لێهه‌ڵه‌نجێنی به‌رانبه‌ر به‌ که‌سایه‌تی ژن ، به‌ڵام ئه‌وه‌ی جێگای خۆیه‌تی که‌ بگوترێ ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئه‌وه‌نده‌ی دین کاریگه‌ری نه‌گه‌تیڤی بووه‌ له‌سه‌ر پرسی مێینه‌، پیاوانیش بۆ چه‌وساندنه‌وه‌و به‌ کۆیله‌ کردنی زیاتری ژن زۆر زیاترو چه‌ندین به‌ڵگه‌ی بێبنه‌ماو دوور له‌ ڕاستیان ناوه‌ته‌ سه‌ر یه‌ک و کردویانه‌ به‌ زنجیری ده‌ست و پێی ئافره‌تان له‌ کۆمه‌ڵگادا. به‌ شێوه‌یه‌کی گشتی دین کاریگه‌ری زۆری بووه‌ له‌سه‌ر کۆمه‌ڵگای مرۆڤایه‌تی له‌ گه‌ردوون دا، ئافره‌تیش وه‌ک نیوه‌ی پێکهاته‌ی کۆمه‌ڵگای مرۆڤایه‌تی بێبه‌ش نه‌بووه‌ له‌و کاریگه‌ریانه‌و ژنانی کوردیش هه‌ر به‌م شێوه‌یه‌ که‌وتوونه‌ته‌ نێو ئاڵوگۆڕه‌ مه‌زهه‌بیه‌کانه‌وه‌. وه‌ک ئاشکرایه‌ له‌گه‌ڵ هاتنی ئاینی ئیسلام ئاڵوگۆڕێکی به‌رفراوان که‌وته‌ نێو کۆمه‌ڵگای مرۆڤایه‌تی و ئافره‌تان؛ له‌ نێو هه‌ندێ له‌ کۆمه‌ڵگاکاندا زۆر بێبه‌زه‌ییانه‌ که‌وتنه‌ به‌ر شاڵاوی به‌ کۆیله‌کردن و زیندانیکردنیان له‌ نێو چواردیواری ماڵ دا، دونیای پیاوسالاری به‌ که‌ڵک وه‌رگرتن له‌ دین و به‌ خراپ به‌کارهێنانی دژ به‌ ئافره‌تان؛ مێینه‌ی زیاتر خسته‌ ژێر ده‌ستی خۆی و کردی به‌ مرۆڤی ده‌ره‌جه‌ دوو له‌ کۆمه‌ڵگا دا. به‌زۆر به‌ شوو دان و ڕه‌زایه‌تی وه‌رگرتنی به‌زۆری له‌ ئافره‌ت له‌ لایه‌ن باوک و براوه؛‌ به‌شێکه‌ له‌ به‌ خراپ به‌کار هێنانی دین له‌ کۆمه‌ڵگای ئیسلامی دا. به‌ هه‌ڵه‌ به‌کارهێنانی ووشه‌ی چوار ژن حه‌ڵاڵه‌ بۆ پیاوێک به‌شێکی تره‌ له‌ زوڵم و زۆری پیاو دژ به‌ مێینه‌. به‌ڵام جێگای خۆیه‌تی بگوترێ که‌ وێڕای ئه‌وه‌ی کورد باوه‌ڕێکی قوڵی به‌ دین هه‌یه‌‌، که‌چی به‌ پێچه‌وانه‌ی گه‌لێ له‌ نه‌ته‌وه‌کانی ده‌وروبه‌رو جیهان له‌ زۆر بواردا مه‌سه‌له‌ نه‌ته‌وایه‌تییه‌کانی به‌ گرنگتر له‌ دین زانیوه‌و به‌ پێچه‌وانه‌ی دین ره‌فتاری کردووه‌، سه‌رپه‌رشتیکردنی هۆز، فه‌رمانده‌ر‌یی کردنی له‌شکری شه‌ڕ، جێگره‌وه‌ی پیاو له‌ دوای مردن و به‌ڕێوه‌بردنی ماڵ و منداڵ، کاری کشتوکاڵی و دروێنه‌کردن، ڕه‌شبه‌ڵه‌ک و ڕاوێژکردنی پیاوی کورد به‌ ئافره‌ت به‌شێکی که‌من له‌ دابونه‌ریتی کورده‌واری که‌ له‌گه‌ڵ دینی ئیسلامدا ناگونجێن؛ به‌ڵام له‌ کوردستاندا به‌ شێوه‌یه‌کی به‌ربڵاو و هه‌ر له‌ کۆنه‌وه‌ کاری پێکراوه‌.

خاڵی سێیه‌می بابه‌ته‌که‌ باس له‌ کاریگه‌ریی دابونه‌ریته‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کانی کورده‌واری ده‌کات له‌مه‌ڕ ئافره‌ت و به‌ هێند گرتنی مه‌سه‌له‌ ڕه‌وا‌که‌ی له‌م کۆمه‌ڵگایه‌دا. ئه‌گه‌ر به‌ قوڵی له‌ پێگه‌ی ئافره‌ت له‌ کۆمه‌ڵگای کورده‌واریدا بکۆڵدرێته‌وه‌، ده‌بینرێ که‌ میلله‌تی کورد سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی که‌ باوه‌ڕێکی زۆری به‌ دینی ئیسلام هه‌یه‌، که‌چی له‌ زۆر ڕووه‌وه‌ به‌ پێچه‌وانه‌ی ڕێبازی ئیسلام ئازادی زیاتری داوه‌ به‌ ئافره‌تان. ڕاو ڕاوێژی پیاوی کورد به‌ مێینه‌ له‌سه‌ر مه‌سه‌له‌ گرینگه‌کانی ژیانی کۆمه‌ڵایه‌تی، زانستی، فه‌رهه‌نگی و سیاسییه‌کان به‌شێکی به‌رچاون له‌ ڕێزو به‌ها دانان بۆ ئافره‌ت و که‌سایه‌تییه‌که‌ی، هاوبه‌شی پێکردنی ژن له‌ بواره‌ جیاوازه‌کانی زانستی، کۆمه‌ڵایه‌تی، سیاسی و فه‌رهه‌نگی به‌شێکی به‌رچاوه‌ له‌ یارمه‌تییه‌ سه‌ره‌کییه‌کانی پیاوی کورد به‌ ژنان بۆ به‌ره‌وپێشچون و نرخ دانان بۆ ئافره‌ت. ناکرێ که‌ ڕۆڵی ئافره‌تیش له‌م بواره‌دا نابینا بگیرێت و باسی لێوه‌نه‌کرێت، ئافره‌تی کورد به‌رده‌وام له‌ خه‌بات بۆ وه‌ده‌ستهێنانی زیاتری مافه‌کانی له‌ جموجۆڵدا بووه‌و له‌ هه‌ر هه‌ل و ده‌رفه‌تێک که‌ڵکی وه‌رگرتووه‌. چالاکی له‌ بواره‌کانی کۆمه‌ڵایه‌تی، زانستی، فه‌رهه‌نگی، سیاسی و ته‌نانه‌ت چه‌کداریش دا به‌شێک بووه‌ له‌ هه‌وڵه‌کانی ژنی کورد بۆ وه‌ده‌ستهێنانی مافه ڕه‌واکانی گه‌له‌که‌ی به‌گشتی و داخوازییه‌کانی مێینه‌ به‌ تایبه‌تی. قه‌ره‌ فاتم، عادیله‌ خانم، مه‌ستووره‌ی ئه‌رده‌ڵان، حه‌پسه‌خانی نه‌قیب، خانزادی سۆران، میناخانم و ده‌یان ئافره‌تی چالاک له‌ بواره‌ جۆراوجۆره‌کانیتر نمونه‌ی هه‌ڵوێستی ژیرانه‌و بوێرانه‌ی ژنی کوردن له‌ تێکۆشان له‌ پێناو وه‌ده‌ستهێنانی زیاتری مافه‌کانیان دا.‌

خاڵی چواره‌می باسه‌که‌ تیشک ده‌خاته‌ سه‌ر کاریگه‌رییه‌کانی فه‌رهه‌نگی باڵاده‌ستی هه‌رێمی و جیهانی زاڵ به‌سه‌ر کۆمه‌ڵگای کورده‌واریدا. … ئه‌وه‌ی جێگای خۆشحاڵی و سه‌ربه‌رزی گه‌لی کورده‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئافره‌تی کورد ئه‌گه‌ر له‌ کوردستان و ناوچه‌که‌شی دوور بوبێت؛ که‌چی هه‌وڵی به‌رده‌وامی ئه‌وه‌ بووه‌ که‌ له‌ فه‌رهه‌نگ و دابونه‌ریتی کوردی لانه‌دات و وه‌ک ئه‌مانه‌تێکی گرنگ پارێزگاری لێبکات، پۆشینی جل و به‌رگی کوردی و ئاخاوتن به‌ زمانی دایکیی به‌شێکی گرنگ بووه‌ له‌ هه‌ڵوێستی کوردانه‌ی ژنانی کوردستان. وه‌ک ئاشکرایه‌ که‌ قه‌ده‌غه‌کردنی خوێندن و نوسین به‌ زمانی کوردی چه‌کێکی کاریگه‌ری نه‌ته‌وه‌ سه‌رده‌سته‌کانه‌ که‌ به‌ دژی کورد به‌کاری دێنن و ده‌خوازن له‌م ڕێگایه‌وه‌ کورد بتوێننه‌وه ... پاراستنی فه‌رهه‌نگ و کولتوری ڕه‌سه‌نی کوردی، به‌کار هێنان و زیندوو هێشتنه‌وه‌ی جل وبه‌رگی کورده‌واری، داب و نه‌ریته‌ کۆنه‌کانی کوردستان به‌ به‌شێکی مه‌زن له‌ ده‌ستکه‌وته‌کانی کورد... ده‌ژمێردرێ. په‌ره‌دان به‌ نوسین و خوێندنه‌وه‌ به‌ دزی و به‌ ئاشکرایی زمانی کوردی و ئاخاوتن به‌م زمانه‌ له‌ ده‌رو ژوور دا به‌ڵگه‌ی زیندوو مانه‌وه‌ی گه‌لی کورده‌ له‌ گۆڕه‌پانی [ فه‌رهه‌نگی‌دا]، ده‌توانرێ بگوترێت که‌ زیندوو مانه‌وه‌و په‌ره‌دان به‌ زمانی کوردی به‌شێکی زۆری ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ لێهاتوویی و خۆشه‌ویستی ئافره‌تی کورد بۆ زمانی شیرینی کوردی.

کۆئه‌نجامی ئه‌م ووتاره‌ مرۆڤ دێنێته‌ سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌ که‌ بێژێت ئافره‌تی کورد هاوڕێ له‌گه‌ڵ پیاوان له‌ زۆربه‌ی بواره‌کاندا به‌ ئه‌رکی سه‌رشانی خۆی هه‌ڵساوه‌و له‌ هه‌موو ڕێگایه‌که‌وه‌ هه‌وڵی داوه‌ بۆ وه‌ده‌ست خستنی مافه‌ وه‌دینه‌هاتووه‌کانی. ئه‌مه‌ له‌کاتێکدا بووه‌ که‌ ئاینی ئیسلام له‌ زۆر ڕێگاوه‌ به‌ربه‌ستی خستووه‌ته‌ سه‌ر ڕێگای ژن له‌ کۆمه‌ڵگای ئیسلامیدا به‌گشتی و کوردیش وه‌ک میلله‌تێکی موسوڵمان له‌م نێوه‌دا. فه‌رهه‌نگی ده‌سه‌ڵاتدار به‌سه‌ر کوردستانیش نه‌ک نه‌یتوانیوه‌ ده‌سه‌ڵاتی کولتوری و فه‌رهه‌نگی خۆی به‌سه‌ر میلله‌تی کورد دا بسه‌پێنێت، به‌ڵکوو ده‌توانرێ بگوترێ که‌ فه‌رهه‌نگ و زمانی کوردی ڕۆژ به‌ ڕۆژ له‌ په‌ره‌سه‌ندن و بوژانه‌وه‌ دایه‌، جێگای خۆیه‌تی بگوترێ زمان و کولتوری ڕه‌سه‌نی کوردی له‌ لای ئافره‌ت به‌ گشتی و دایکان به‌تایبه‌تی وه‌ک ئه‌مانه‌تێکی مێژوویی پیرۆز پارێزراوه‌.

هه‌ر له‌م ڕووه‌وه‌ پێویسته‌ بگوترێ که‌ ژن له‌ کۆمه‌ڵگای کورده‌واریدا به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ زۆر له‌ نه‌ته‌وه‌کانی تری خاوه‌ن ده‌وڵه‌ت نه‌ک مافی پێشێل نه‌کراوه‌ به‌ڵکوو زۆر ئازادو سه‌ربه‌خۆتر ژیاوه‌و ده‌ژی‌، وه‌ک له‌ سه‌ره‌تادا باسکرا پیاوی کورد له‌ زۆربه‌ی بواره‌کاندا هاوکاری مێینه‌ بووه‌ بۆ وه‌ده‌ست هێنانی زیاتری مافه‌کانی. جێگای خۆیه‌تی ئاماژه‌ به‌وه‌ بکرێت که‌ پیاوی کورد سه‌ره‌ڕای نه‌بوونی ئازادی له‌ ووڵاته‌که‌یدا، که‌چی مافی زیاتری داوه‌ به‌ ژنان له‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ زۆر له‌ ووڵاته‌ ئیسلامییه‌کان دا. بۆ سه‌لماندنی ڕاستی و دروستی بابه‌ته‌که‌ ده‌کرێ به‌راوردێک له‌ نێوان ژنانی دانیشتووی هه‌رێمی کوردستانی باشوور و زۆر له‌ ووڵاته‌ ئیسلامییه‌کان بکرێ؛ ئه‌وکاته‌ ڕاستیی ئه‌م نوسراوه‌یه‌ به‌ ته‌واوی ده‌رده‌که‌وێت.

قادری خه‌نده‌ڕه‌ش
qkhandarash@gmail.com

• ئه‌م بابه‌ته‌ ده‌ستکاری کراوه‌ و ئه‌و به‌شانه‌ی که‌ له‌گه‌ڵ سایتی سه‌رچاوه‌دا نه‌گونجاوه‌ بڵاو نه‌کراوه‌ته‌وه